De Waakzaamheid is gelegen in het oude hart van Koog aan de Zaan naast de voormalige Koogersluis aan de dijk langs de Zaan. Van hier uit groeide het dorp verder langs de Zaan, zowel in noordelijke als in zuidelijke richting.

Waakzaamheid

De Koogersluis en de Sluisstraat, waar De Waakzaamheid aan ligt, zijn twee dwars op de Hoogstraat geprojecteerde zijpaden, oorspronkelijk behorend tot de langs de Zaan kenmerkende ‘kamstructuur’ van een dijklint met dwarspaden. In de huidige Sluisstraat bevond zich, tot de demping in de jaren ‘70, de Koogersluis, die de voormalige sluis van Koog die de Zaan met de polder verbond. De plek is mede van belang omdat precies hier het dorp Koog ontstond.

Topografisch gezien werden er naast sluizen altijd café’s en herbergen gebouwd. Het deel van Koog naast de Koogersluis, waar De Waakzaamheid ligt, is van oorsprong het oudste gedeelte van Koog aan de Zaan. Vanuit hier is het dorp gegroeid langs de Zaan, zowel in noordelijke als in zuidelijke richting.

Mede door de bouwdruk en de grondprijzen zijn in de jaren zeventig veel van de open doorzichten, sluizen, oude paden en grachten verdwenen om de nieuw ontstane ruimte te bebouwen. Bijna nergens is de rivier de Zaan nu nog zichtbaar vanuit de stad en de dorpen. En dat terwijl de dijken en andere historische verbindingen zoals sloten en sluizen in hoge mate de vroegere bewoningspatronen bepalen.

Op zo’n verbinding tussen rivier de Zaan en de Koogersluis, staat De Waakzaamheid. Het pand is zeer vervallen en zorgt in hoge mate voor een verloederde indruk van de dorpskern van Oud-Koog. De lokatie, vroeger een belangrijke plaats van samenkomst, drukte en sociale activiteiten, is als zodanig bijna niet meer te herkennen.

In de - structuurvisie - van de Gemeente Zaanstad, Zichtbaar Zaans- een perspectief naar 2040, worden een zestal strategische gebieden aangepakt. Deze gebieden zijn goed bereikbaar via het lokale en regionale vervoersnetwerk. Tot 2020 zal het tegenover De Waakzaamheid gelegen gebied Oud-Koog- De Hemmes (het schiereiland in de Zaan) ontwikkeld worden voor recreatie-doeleinden. De Zaanse Schans ligt op nog geen 500 meter afstand en is gemakkelijk bereikbaar via de rivier de Zaan of de door-gaande weg. In Oud-Koog en langs de weg naar de Zaanse Schans vindt men nog vele authentieke Zaanse huizen. De Waakzaamheid wordt weer een ontmoetingsplek tussen al deze monumenten.

Na restauratie van De Waakzaamheid, onderdeel van het project Koogersluis, wordt dit pand de cultuurhistorische aanjager voor Oud-Koog. Dankzij de doorkijk naar de Zaan, zal het project de lintstructuur én het monumentale karakter van de dorpskern versterken!

Houtbouw

Hout en de Zaanstreek zijn nauw met elkaar verbonden. In de streek is houtbouw overal te vinden, en bepaald het voor een grote mate de identiteit. In de Middeleeuwen was hout het meest gebruikte bouwmateriaal in Nederland. Alleen grote gebouwen, zoals kerken, kastelen en kloosters werden van baksteen gemaakt. Naar aanleiding van grote branden, waarbij regelmatig grote delen van steden en dorpen in de as werden gelegd, werd het gebruik van hout als bouwmateriaal steeds meer aan banden gelegd, met uitzondering van de Zaanstreek.

In gebieden met een slappe bodem, zoals de Zaanstreek, bleek houtbouw de ideale bouwmethode. De positie van Zaandam als centrum van de houthandel zorgde ervoor dat hout in de Zaanstreek tegen lage prijzen te koop was. Ook was hout hier altijd in alle soorten en maten voorradig. Daarom was de Zaanstreek één van de weinige gebieden waar de Middeleeuwse houtbouwtraditie tot in de 20ste eeuw bleef bestaan.

Na de invoering van de Woningwet in 1901, waarin bouwen met hout verboden werd, verdween de houtbouw in vrij korte tijd binnen de woningbouw. Pakhuizen en boerderijen zijn nog tot halverwege de jaren vijftig van de vorige eeuw in hout gebouwd.

Onder Zaanse houtbouw verstaan we de houten huizen, soms met zogenaamde goedjaarseinden, lucht- en theehuizen, maar ook boerderijen en pakhuizen. De panden zijn vaak voorzien van gesneden ornamenten (zoals windveren, makelaars en gootlijsten). Veel van de panden zijn geschilderd in het beroemde Zaans Groen.

Ook vandaag blijft de Zaanse houtbouw mensen fascineren. Er worden ook nu nog in de streek nieuwe huizen gebouwd vol elementen van de oude bouwwijze. Maar er worden ook nieuwe concepten bedacht, zoals het recent opgeleverde Intell Hotel in het centrum van Zaandam. Een gebouw dat de identiteit van de streek versterkt en het draagvlak voor het behoud van de Zaanse Houtbouw vergroot.

Project Koogersluis

Er ligt een veelomvattend bouwplan om het knusse buurtje rond de vroegere Koogersluis een totaal ander aanzien te geven. Zo wordt het befaamde eeuwenoude horecacomplex De Waakzaamheid gerestaureerd.

Het houten gedeelte krijgt zijn oorspronkelijke functie terug en na verbouwing zal de stenen Waakzaamheid een culturele- en/of bedrijfsbestemming krijgen. Het houten pakhuis Asia uit de 17e eeuw is reeds in volle glorie hersteld en is ingericht voor een tweetal creatieve ondernemers.

Een ander onderdeel van de herontwikkeling vormt de sloop van het voormalige bedrijfspand van Wilko.

Op deze plek zal een replica van een klassiek Zaans pand verrijzen, waarin twee of meerdere kantoorunits worden gerealiseerd.

Het gehele plan omvat tevens de aanleg van een royale binnentuin waarin de contouren van de in 1978 verdwenen Koogersluis weer zichtbaar worden gemaakt door verschillend kleurgebruik in de bestrating.

Het complex leent zich uitstekend voor innovatieve, creatieve en vooruitstrevende bedrijven die zich willen vestigen in een omgeving die de sfeer ademt van ambachtelijk vakmanschap, bedrijvigheid en ondernemingslust.

Het mooiste pand van Nederland

Onlangs kwam De Waakzaamheid in de belangstelling door het SBS6 tv-programma ‘Het mooiste pand van Nederland’. Heel Nederland heeft hierdoor kennis kunnen nemen van de schoonheid van het Zaanse erfgoed en het enthousiasme van de Zaankanters om dit te behouden.

Het programma is overgenomen van de BBC en is in Engeland een groot succes. Zestien panden doen mee en strijden voor een plek in de finale. De hoofdprijs is het winnen van 1 miljoen euro voor de restauratie van het pand, beschikbaar gesteld door de BankGiro Loterij. Het team van De Waakzaamheid behaalde door hun enorme inzet, kennis, ambachtelijke vaardigheden en aanstekelijke enthousiasme de finale van het programma!

Tijdens en na de uitzendingen zijn er enorm veel reacties en steunbetuigingen ontvangen van de Zaankanters. Zij hebben laten blijken dat De Waakzaamheid echt van hun is en dat dit Zaanse erfgoed bewaard moet blijven, door o.a. spontaan tegels te adopteren en in de finale massaal op De Waakzaamheid te stemmen.

Na een spannende strijd in de finale heeft De Waakzaamheid het miljoen nèt niet gewonnen. Het verschil met de winnaar was slechts 1.4%.

Geschiedenis

Het pand De Waakzaamheid heeft een lange geschiedenis in Koog aan de Zaan als ontmoetingsplek voor de lokale bewoners, maar ook voor mensen ver buiten de Zaanstreek. Het pand uit 1626 is beeldbepalend in de dorpskern, maar heeft ook eeuwen lang een belangrijke plek ingenomen als bepalende factor in het sociale leven van de Kogers.

Zo werden er veilingen en openbare verkopingen gehouden hield de vrijwillige brandweer er uitbundige feesten en waren er tal van muziek- en toneeluitvoeringen. Ook kon er in De Waakzaamheid kolf worden gespeeld (1891). De kolfvloer is nog steeds aanwezig.

In de jaren na de Tweede Wereldoorlog groeide De Waakzaamheid uit tot een jazz tempel. Een reeks van internationaal bekende artiesten, waaronder Billie Holiday., maakten er hun opwachting. Later, in de jaren tachtig, traden er veel nationale artiesten op, zoals De Dijk, Herman Brood en Golden Earring. De Waakzaamheid werd een begrip in de Zaanstreek, maar ook in Noord-Holland en Amsterdam stond de uitgaansgelegenheid goed bekend.

De houseparty’s in de jaren tachtig en negentig met vermaarde dj’s als Eddy de Clerq, Marcello en Tiësto waren legendarisch en trokken liefhebbers uit het gehele land.

Op dit moment is een uitgebreide gebruikers-geschiedenis van de eerste tweehonderd jaar van De Waakzaamheid nog niet voorhanden. Verder historisch onderzoek zal ons leren of De Waakzaamheid ouder is dan 1626 en hoe de bewoners- en gebruikers-geschiedenis in al die eeuwen is geweest.

Dit bijzondere pand is een Rijksmonument, maar is op het moment in zeer slechte bouwtechnische staat waardoor De Waakzaamheid niet die uitstraling heeft die het verdient.